بررسی فقهی اقتصاد مردمی در تقابل با حاکمیت بخش خصوصی سرمایه‌سالار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

چکیده

در این مقاله، یکی از مهم­ترین مسائل اقتصاد اسلامی بررسی شده است. در اقتصاد رایج، دو اصل آزادی اقتصادی گسترده و رقابت حاکم بوده است. نتیجه طبیعی این امر، حاکمیت بخش خصوصی سرمایه سالار بوده و تأکید فراوان بر حمایت از مالکیت خصوصی بیشتر از همه به نفع صاحبان سرمایه­های بزرگ تمام می­شود. به عبارت بهتر، نظام حقوقی و قانونی نیز در درجه اول حافظ منافع این طبقه است. در حقیقت، مفهوم حاکمیت بخش خصوصی چیزی جز تحقق نظام سرمایه­‌سالارانه نیست. از آن­جا که بعد از افول مارکسیسم، مکاتب سرمایه­‌داری گسترش بیشتری نسبت به قبل پیدا کرده­‌اند، قسمت عمده­‌ای از صاحب­‌نظران، حاکمیت بخش خصوصی را به­‌ عنوان تنها نسخه شفا­بخش و راه‌حل مشکلات اقتصادی مطرح می‌کنند. در نظام سرمایه­‌داری، اصالت با سرمایه است؛ در مقام عمل، صاحبان سرمایه­‌های بزرگ گردانندگان عمدۀ اقتصاد هستند و توده­‌های مردم اجیر آن­ها محسوب می­‌شوند. در ایران نیز بسیاری از سیاست­‌های اجرا شده در چند دهه اخیر، از سنخ سیاست­‌های نئولیبرال بوده و هست. یکی از این سیاست­‌ها مقولۀ «خصوصی­‌سازی و آزاد­سازی» است. در این مقاله با روش تحلیلی، دیدگاه مکاتب لیبرالیستی و نئو­لیبرالیستی در این زمینه تشریح شده و بر این امر تأکید گردیده که بر خلاف پندار برخی، حاکمیت بخش خصوصی و اقتصاد سرمایه­‌سالار مورد تأیید اسلام نیست. نوآوری مقاله در این است که روایات وارده در مورد اجیر شدن نیروی کار ذکر شده و  با روش اجتهادی مفاد آن­ها بررسی گردیده است. تعارض بدوی بین دو دسته روایات مطرح و بر اساس سنت رایج اجتهاد، این تعارض حل شده و این نتیجه حاصل شد که اقتصاد اسلامی یک اقتصاد مردمی است. وضعیت مطلوب اسلام این است که روحیه کار اقتصادی فراگیر باشد و مردم به­ صورت انفرادی یا جمعی کار کنند و مالک دسترنج خود شوند. لازم است ساختار اقتصاد به­‌گونه­‌ای باشد که رقابت مخرب و انحصارات جایگزین مردمی شدن اقتصاد نشود؛ این امر عین عدالت است. در این صورت، انگیزه مردم برای انجام کار و آبادانی حداکثری اقتصاد بیشتر می­‌شود. اقتصاد سرمایه‌سالار انسان­ها را تحقیر می­‌کند، اما در مقابل، مردمی شدن اقتصاد سبب شکوفایی کرامت نیروی کار می­‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Analysis of a People-Centered Economy versus the Capital-Dominated Private Sector

نویسنده [English]

  • Gholamali Masuminia
Associate Professor, Department of Economics and Islamic Banking, Faculty of Economics, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This paper examines one of the most significant issues in Islamic economics: the contrast between a people-centered economy and the prevailing economic systems based on extensive economic liberalization and competitive capitalism. In conventional economic thought, the natural outcome of unrestricted freedom of enterprise and intense competition has been the dominance of a capital-oriented private sector. Legal and institutional frameworks primarily serve to safeguard the interests of this wealthy elite, leading to a system where the supremacy of private ownership primarily benefits large capital holders. Following the decline of Marxism, capitalist schools of thought have gained greater influence, and many scholars now regard private sector dominance as the ultimate and universal solution to economic challenges. In capitalist systems, capital takes precedence over people; in practice, large-scale capital owners control the economy, while the majority of the population are effectively reduced to wage laborers. In Iran, several policies implemented over the past decades have been shaped by neoliberal orientations, among which privatization and market liberalization are central. Using an analytical approach, this study explains the perspectives of liberal and neoliberal economic schools and demonstrates that, contrary to certain assumptions, Islam does not endorse private-sector dominance or a capital-driven economy. The novelty of this research lies in its jurisprudential methodology, where Islamic narrations concerning wage labor are examined systematically. Through a detailed ijtihadi analysis, the apparent contradictions between two sets of narrations are resolved, leading to the conclusion that Islamic economics fundamentally promotes a people-oriented economic system. From an Islamic perspective, the ideal economic structure should encourage inclusive economic participation, enabling individuals and collectives alike to work and own the fruits of their labor. Economic frameworks must be designed to prevent destructive competition and monopolistic domination, ensuring that public empowerment replaces elite-driven concentration of wealth. Such an arrangement reflects the essence of economic justice in Islam. Under this model, people’s motivation to contribute to economic development maximizes, while, in contrast, capital-dominated systems degrade human dignity. A people-centered economy, therefore, leads to the flourishing of human dignity and the empowerment of the workforce.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Capital-Dominated Economy
  • People's Economy
  • Wage Labor
  • Economic Justice
  • Private Sector Dominance

JEL Classification: P48, H32, Z12

مراجع

قرآن کریم.
ابن شعبه، حسن بن علی، 1383، تحف العقول عن آل الرسول، قم، دارالحدیث.
البروجردی، سید. (1411/1370 ش). جامع احادیث شیعه (جلد 19). قم: چاپخانه مهر.
الفیض کاشانی، م. (1412 ه‍/1371 ش). الوافی (جلد 17). اصفهان: مرکز تحقیقات دینی و علمی.
الحُرّ العاملی، م. (1370 ش). وسایل الشیعه (جلد 13). تهران: مکتبه اسلامیه.
المجلسی، م. (1364 ش). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه (جلد 6). قم: بنیاد فرهنگ اسلامی.
النائینی، م. (1406 ه‍). فوائد الاصول (جلد 3). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
الشریف المرتضی. (1346 ش). الذریعة الی اصول الشریعة (جلد 1). تهران: دانشگاه تهران.
الطوسی، م. (1411 ه‍). الخلاف (جلد 3). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
ادواردز، س. (1403 ش). تجربه شیلی، ظهور و سقوط نئولیبرالیسم (م. ر. فرهادی پور، مترجم). تهران: شیرازه کتاب ما.
عطار، قیس (محقق).(1389) . نهج البلاغة (و هو ما اختاره الشریف الرضی من کلام سیدنا و مولانا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام). قم: مؤسسة الرافد للمطبوعات.
فریدمن، م. (1399 ش). سرمایه‌داری و آزادی (غ. ر. رشیدی، مترجم). تهران: نشر نی.
ژید، ش و  ریست، ش. (1370 ش). تاریخ عقاید اقتصادی (د. کریم سنجابی، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.
قدیری اصلی، ب. (1366). سیر اندیشه اقتصادی. تهران: دانشگاه تهران.
مکارم شیرازی، ن و رجبی، م. ح. (ویراستار). (1374 ش). تفسیر نمونه (جلد 3، ص. 356). تهران: دارالکتب اسلامی.
حسینی فرد، م؛  توحیدی نیا، ا و نادران، ا. (1402 ش). تبیین مفهوم اقتصاد مردمی از منظر دوگانه اصالت فرد و جامعه. مطالعات اقتصاد اسلامی، (29)
نمازی، ح. (1387 ش). نظام‌­های اقتصادی (چاپ پنجم). تهران: شرکت سهامی انتشار.
شاکری، ع. (1389 ش). اقتصاد کلان (جلد 1، چاپ دوم). تهران: رافع.
توکلی، م. (1402 ش). ارزیابی عدالت اقتصادی در سیاست حذف یارانه پنهان حامل‌های انرژی از منظر اقتصاد اسلامی. معرفت اقتصاد اسلامی، 15(1)، 97–120.
تفضلی، ف. (1392 ش). تاریخ عقاید اقتصادی (چاپ یازدهم). تهران: نشر نی.
الخراسانی، م. (1431 ه‍). کفایه الاصول (جلد 1). قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام برای احیای میراث.
یوسفی، احمد علی، :پژوهش های اقتصاد مقاومتی»بهار و تابستان 1395 – شماره یک، ص 113 – 142
جنیدی جعفری، مهدی و سلیمی، غلامرضا، نقش مردم در اقتصاد از منظر رهبر معظم انقلاب ،پژوهش‌های کاربردی اقتصاد امنیت ملی، اردیبهشت 1403، شماره یک، 127 - 168
مقام معظم رهبری. (1402 ش، 15 فروردین). بیانات در دیدار مسئولان نظام و کارگزاران اقتصادی کشور. بازیابی از https://farsi.khamenei.ir
یوسفی، ا. (1393 ش). مدل مردم‌سالاری اقتصادی دینی: بستر تولید ملی پایدار عدالت محور. فصلنامه اقتصاد اسلامی، (53)
عسکری، م. (1397). بررسی سیاست تعیین حداقل دستمزد در اقتصاد اسلامی. فصلنامه علمی ترویجی اقتصاد و بانکداری اسلامی، (23)
https://irdc.ir/fa/news/6657
Qur’an.
Al-borojerdi, S. (1411/1370 SH). Jami‘ Ahadith al-Shi‘a (Vol. 19). Qom: Mehr Press. (in Persian)
Al-Fayz Kashani, M. (1412 H/1371 SH). Al-Wafi (Vol. 17). Isfahan: Center for Religious and Scientific Research. (in Persian)
Al-Hurr al-‘Amili, M. (1370 SH). Wasā’il al-Shi‘a (Vol. 13). Tehran: Maktaba Islamiyya. (in Persian)
Al-Khorasani, M. (1431 H). Kifayah al-Usul (Vol. 1). Qom: Al-Albayt Institute for Revival of Heritage. (in Persian)
Al-Majlisi, M. (1364 SH). Rawdat al-Muttaqin fi Sharh Man La Yahduruhu al-Faqih (Vol. 6). Qom: Bonyad Farhang Islami. (in Persian)
Al-Naini, M. (1406 H). Fawa’id al-Usul (Vol. 3). Qom: Islamic Publishing Institute. (in Persian)
Al-Sharif al-Murtada. (1346 SH). Al-Dhari‘a ila Usul al-Shari‘a (Vol. 1). Tehran: University of Tehran. (in Persian)
Al-Tusi, M. (1411 H). Al-Khilaf (Vol. 3). Qom: Islamic Publishing Institute. (in Persian)
Askari, M. (1397 SH). Examining the Policy of Determining Minimum Wage in Islamic Economics. Scientific-Instructional Quarterly of Islamic Economics and Banking, (23). (in Persian)
Attar, Qays (Ed.). (2010). Nahj al-Balagha (wa huwa ma ikhtarah al-Sharif al-Radi min kalam Sayyiduna wa Mawlana Amir al-Muʾminin ʿAli ibn Abi Talib ʿalayhi al-salam). Qom: Al-Rafid Publishing House. (in Persian)
Edwards, S. (1403 SH). The Chilean Experience: Rise and Fall of Neoliberalism (M. R. Farhadi Pour, Trans.). Tehran: Shirazeh Ketab Ma. (in Persian)
Friedman, M. (1399 SH). Capitalism and Freedom (G. R. Rashidi, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. (in Persian)
Ghadiri Asli, B. (1366 SH). History of Economic Thought. Tehran: University of Tehran. (in Persian)
Gide, C., & Rist, C. (1370 SH). History of Economic Thought (D. Karim Sanjabi, Trans.). Tehran: University of Tehran. (in Persian)
Hayek, F. A. (1978). New Studies in Philosophy, Politics, Economics and the History of Ideas. Routledge & Kegan Paul.
Hosseini Fard, M., Towhidi Nia, A., & Naderan, E. (1402 SH). Explaining the Concept of People’s Economy from the Perspective of Individual and Community Primacy. Islamic Economics Studies, (29). (in Persian)
Ibn Shuba, Hasan ibn ʿAli. (2004). Tuhaf al-ʿUqul ʿan Āl al-Rasul. Qom: Dar al-Hadith. (in Persian)
Makarim Shirazi, N., & Rajabi, M. H. (Eds.). (1374 SH). Tafsir-e Namune (Vol. 3, p. 356). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Persian)
Namazi, H. (1387 SH). Economic Systems (5th ed.). Tehran: Sherkat-e Sahami Enteshar. (in Persian)
Shakeri, A. (1389 SH). Macroeconomics (Vol. 1, 2nd ed.). Tehran: Rafe‘. (in Persian)
Supreme Leader of the Islamic Revolution. (1402 SH, April 4). Statements in the Meeting with System Officials and Economic Administrators. Retrieved from https://farsi.khamenei.ir (in Persian)
Tafazoli, F. (1392 SH). History of Economic Thought (11th ed.). Tehran: Nashr-e Ney. (in Persian)
Tavakoli, M. J. (1402 SH). Assessment of Economic Justice in the Policy of Removing Hidden Energy Subsidies from the Perspective of Islamic Economics. Ma‘refat-e Eghtesad-e Eslami, 15(1), 97–120. (in Persian)
Yousefi, A. (1393 SH). Religious People’s Democracy in Economics: Platform for Sustainable National Production with Justice. Islamic Economics Quarterly, (53). (in Persian)

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار