تحلیل محتوای کیفی تبصره (2) بودجه کل کشور در سال‌های 1395-1403

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 استادیار گروه مدیریت صنعتی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

میزان مداخله دولت در فعالیت­‌های اقتصادی یکی از حوزه­های چالش برانگیز در ادبیات اقتصادی است. در این خصوص، یکی از مهم‌­ترین اسنادی که خط مشی و حدود و ثغور مداخله دولت در حوزه اقتصاد را تبیین می‌­نماید، سند بودجه است. سند بودجه مشتمل بر احکام و قواعدی است که دولت در برش یک­ساله برنامه توسعه کشور نیازمند آن­ها است تا بتواند مجوز­های قانونی مورد نیاز برای پیشبرد برنامه‌­های خود را اخذ کند. این احکام در قالب تبصره‌­های ماده ‌واحده قانون بودجه تصویب می­شوند و اصطلاحاً به­عنوان قوانین تنظیم‌­گر بخش‌­های مختلف عمل می­نمایند. یکی از مهم­ترین این تبصره­ها که اتفاقاً در برخی از بند­های آن به نقش دولت در حوزه­های مختلف مالی و اقتصادی اشاره می­شود، تبصره(2) است. تبصره(2) قانون بودجه سالانه به­‌عنوان یکی از ابزار­های کلیدی دولت برای مدیریت بنگاه‌­های دولتی و چارچوبی برای واگذاری شرکت­‌های دولتی و نحوه مصرف وجوه حاصل از خصوصی­سازی تعیین می‌­شود. منطق تعریف تبصره (2) در قوانین بودجه، هماهنگ­سازی احکام مربوط و افزایش شفافیت منابع و مصارف این شرکت­ها بوده است. بر این اساس، در پژوهش حاضر که یک رویکرد کیفی در روش­شناسی دارد، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، کلیه تبصره‌­های (2) قوانین بودجه سالانه از سال 1395 تا سال 1403 بررسی شده است. در این فرایند، با تکنیک کد­گذاری سه مرحله­ای ( باز، محوری و گزینشی)، کلیه متون تبصره‌­ها کد­گذاری شد و در نهایت 156 کد باز، 95 کد محوری و 16 کد گزینشی به­دست آمد. از میان این­ها، احکام ناظر بر انتظام­بخشی، احکام هزینه‌­ای، احکام ناظر بر واگذاری و احکام ناظر بر هوشمند­سازی بیشترین تعداد کد و در نتیجه  بیشترین تمرکز تبصره را به خود اختصاص داده­‌اند. نوآوری پژوهش در نمایش مقولات و مفاهیم اصلی تبصره(2) طی 9 سال و ارائه راهکار به سیاست‌­گذاران برای تدوین آن در سال­‌های آتی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Qualitative content analysis of Note (2) of the country's total budget in 1395-1403

نویسندگان [English]

  • Mohammad Javad Masoominia 1
  • Karim Ebrahimi 2
1 PhD student, Department of Islamic Economics, Faculty of Economic and Administrative Sciences, University of Qom, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Industrial Management, Faculty of Economic and Administrative Sciences, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

The extent of government intervention in economic activities is one of the challenging areas in economic literature. In this regard, one of the most important documents that desines the policy and the scope and and boundaries of government intervention in the economy is the budget document. The budget document consists of provisions and regulations that the government needs in the one-year segment of the national development plan in order to obtain the necessary legal authorizations to advance its programs. These provisions are approved in the form of clauses within the single-article budget law and are referred to as regulatory laws for various sectors. One of the most important of these clauses, which in some of its paragraphs refers to the government's role in various financial and economic areas, is Clause (2). Clause (2) of the annual budget law serves as one of the key tools for the government to manage state-owned enterprises and as a framework for the divestiture of state-owned companies and the manner of spending the from privatization. The rationale for defining defining Clause (2) in budget laws has been to harmonize related provisions and increase the transparency of the resources and expenditures of these companies. Accordingly, in the present study, which adopts a qualitative approach in its methodology, using the qualitative content analysis method, all Clause (2) provisions of the annual budget laws from 1395 to 1403 (2016–2024) were examined. In this process, through a three-stage coding technique (open, axial, and selective), all clause texts were coded, and finally 156 open codes, 95 axial codes, and 16 selective codes were obtained. Among these, provisions related to regularization, expenditure provisions, provisions related to divestiture and provisions related to digitalization accounted for the highest number of codes and thus the primary focus of the clause. The novelty of this study lies in presenting the main categories and concepts of Clause (2) over nine years and providing recommendations to policymakers for its formulation in the coming years.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Privatization
  • Debt Settlement of State-Owned Enterprises
  • Divestiture
  • Article 44 of the Constitution
  • Corporate Governance
  • Clause (2)
  • Budget Document

JEL Classification: H11, L33, G38, H32, K20.

مراجع

افضلی، ع و قراخانلو، م. (1399). بررسی لایحه بودجه سال 1400 کل کشور: بودجه شرکت‌­های دولتی. تهران: مرکز پژوهش­‌های مجلس.
بابایی فرد، ا؛ رستگاری، ش و نیازی، م. (1403). شناسایی پیشران‌­های مؤثر بر آینده خصوصی­‌سازی در جمهوری اسلامی ایران با رویکرد آینده‌­پژوهی. آینده­پژوهی انقلاب اسلامی، 5(2)، 103-129.
باغستانی میبدی، م؛ میری اشرف السادات، ص. ب و بروجنی، ر. (1394). لزوم دخالت دولت در مقررات‌­گذاری و نظارت بر بازار­های مالی. مجله اقتصادی (دو ماهنامه بررسی مسائل و سیاست­‌های اقتصادی)، 15(7 و 8)، 43-58.
پتفت، آ و مومنی‌راد، ا. (1394). سیر تحول نحوه مداخله دولت در اقتصاد از منظر حقوق عمومی، از دولت رفاه تا دولت فرا­تنظیمی. پژوهش حقوق عمومی، 17(47)، 185-204.
پور­محمد، ع؛ مداح، م و طهرانچیان، ا. (1399). سطح بهینه بدهی دولت در اقتصاد ایران. فصلنامه پژوهش­‌ها و سیاست‌­های اقتصادی، 28(95)، 181-210.
جعفری شهرستانی، ع. (1403). درس آموخته‌­های واگذاری هپکوی اراک. اقتصاد و جامعه، 54، 119-136.
جعفری شهرستانی، ع؛ مؤمنی، ف و میرزایی، ح. (1402). اقتصاد سیاسی خصوصی‌­سازی شرکت‌­های دولتی به روش رد دیون. فصلنامه پژوهشنامه اقتصاد و برنامه‌ریزی، 28(4)، 43-74.
صادقی، س. (1400). بدهی دولت و ساختار سرمایه شرکت­‌ها در ایران: آزمون فرضیه برون­‌ران مالی. نشریه مدلسازی اقتصادی، 15(55)، 47-63.
سلیمانی، ح و احمدی، ف. (1403). ماهیت انتقال مدیریت در خصوصی­‌سازی شرکت­‌های دولتی با مطالعه تطبیقی در حقوق آلمان در راستای برنامه­‌ریزی منطقه­‌ای. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 14(54)، 235-250.
فریدی، ص؛ محمدی، ا؛ رستم‌زاده، ر و لطف‌اللهی حقی، م. (1403). طراحی مدل خصوصی­‌سازی و اجرای اصل 44 قانون اساسی در شرکت ملی پخش فرآورده­‌های نفتی: رویکرد بهره­‌وری منابع انسانی. مدیریت منابع انسانی پایدار، 6(11)، 125-151.
قبادی، س. (1403). تأثیر آستانه­‌ای عوامل مؤثر بر نسبت چشم‌­پوشی با تأکید بر بدهی دولت. پژوهش­‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 24(3)، 283-312.
قدیمیاری، م. (1399). بدهی دولت به بانک‌­های تجاری و شکنندگی مالی. راهبرد مدیریت مالی، 8(31)، 213-234.
قراخانلو، م ؛ افضلی، ع وحسینی، ع. (1401). بررسی لایحه بودجه سال 1402 کل کشور: بودجه شرکت­‌های دولتی. تهران: مرکز پژوهش­‌های مجلس.
قراخانلو، م و حسینی، ع. (1403). بررسی بخش دوم لایحه بودجه سال 1403 کل کشور: بودجه شرکت­‌های دولتی. تهران: مرکز پژوهش­‌های مجلس.
قراخانلو، م؛ روحانی، س. ع؛ پرهیزکاری، س. ا؛ فاطمی، س. م. ح و قمچیلی، م. (1401). بررسی لایحه بودجه 1402: خصوصی‌سازی. تهران: مرکز پژوهش­‌های مجلس.
مرکز، تمامی کارشناسان (1402). ارزیابی کلیه احکام و تبصره‌­های لایحه بودجه سال 1403. ماهنامه گزارش­‌های کارشناسی مرکز پژوهش­‌های مجلس شورای اسلامی، 31(10)، 19535.
مهاجرانی، ا. ع؛ مشایخی، ع و طالبیان، م. (1398). حکمرانی شرکتی در ایران: پژوهش موردی شرکت­‌های دولتی. فصلنامه انجمن علوم مدیریت ایران، 14(53)، 1-35.
میر، م؛ هوشمندیار، ن؛ خسروی، م. ع و طاهری، ا. (1399). عوامل تأثیر­گذار دخالت دولت در سیاست­گذاری اقتصادی در چارچوب برنامه چهارم و پنجم توسعه اقتصادی. ماهنامه جامعه­‌شناسی سیاسی ایران، 3(4)، 1873-1890.
مهدی، م؛ نصیری، ح و زراعت‌کیش، ی. (1400). بررسی لایحه بودجه 1401 کل کشور؛ روند تغییرات هزینه امور پژوهشی شرکت­‌های دولتی، بانک‌­ها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت. تهران: مرکز پژوهش­‌های مجلس.
نورعلی، م؛ زمانی مقدم، ا و معمارزاده، غ. (1403). ارائه مدل خصوصی‌­سازی در ایران با رویکرد استقرار اصل 44 قانون اساسی (مطالعه موردی: سازمان بنیاد مستضعفان). فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، 12(1)، 227-360.
رستگاری، ش؛ بابایی‌فرد، ا و نیازی، م. (1403). درک تجربه ذینفعان از فرآیند خصوصی­‌سازی در ایران. جامعه‌شناسی کاربردی، 35(2)، 69-100.
 Ahmed, A., & Anifowose, M. (2024). Corruption, corporate governance, and sustainable development goals in Africa. Corporate Governance: The International Journal of Business in Society, 24(1), 119-138.
Aguilera, R. V., & Ruiz Castillo, M. (2025). Toward an updated corporate governance framework: Fundamentals, disruptions, and future research. BRQ Business Research Quarterly, 28(2), 336-348.
Afzali, A., & Gharakhanlou, M. (1399). Review of the 1400 National Budget Bill: State-owned Companies Budget. Tehran: Majlis Research Center. (in Persian)
Baghestani Meybodi, M., Miri Ashraf Al-Sadat, S. B., & Boroujeni, R. (1394). The Necessity of Government Intervention in Regulation and Oversight of Financial Markets. Economic Journal (Bimonthly Review of Economic Issues and Policies), 15(7 & 8), 43-58. (in Persian)
Babaei Fard, A., Rastgari, Sh., & Niazi, M. (1403). Identifying the Key Drivers Affecting the Future of Privatization in the Islamic Republic of Iran with a Foresight Approach. Iranian Journal of Islamic Revolution Foresight, 5(2), 103-129. (in Persian)
Chang, H. J. (2007). State-owned enterprise reform. UN DESA Policy Note.
Faridi, S., Mohammadi, A., Rostamzadeh, R., & Lotfollahi Haghi, M. (1403). Designing a Privatization Model and Implementing Article 44 of the Constitution in the National Iranian Oil Products Distribution Company: A Human Resource Productivity Approach. Sustainable Human Resource Management, 6(11), 125-151. (in Persian)
Ghadimiari, M. (1399). Government Debt to Commercial Banks and Financial Fragility. Financial Management Strategy, 8(31), 213-234. (in Persian)
Ghobadi, S. (1403). Threshold Effects of Factors Influencing Government Debt Waiver: Emphasis on Government Debt. Economic Research Journal (Growth and Sustainable Development), 24(3), 283-312. (in Persian)
Gharakhanlou, M., Afzali, A., & Hosseini, A. (1401). Review of the 1402 National Budget Bill: State-owned Companies Budget. Tehran: Majlis Research Center. (in Persian)
Gharakhanlou, M., & Hosseini, A. (1403). Review of Part Two of the 1403 National Budget Bill: State-owned Companies Budget. Tehran: Majlis Research Center. (in Persian)
Gharakhanlou, M., Rouhani, S. A., Parhizkari, S. A., Fatemi, S. M. H., & Qamchili, M. (1401). Review of the 1402 Budget Bill: Privatization. Tehran: Majlis Research Center. (in Persian)
International Monetary Fund. Fiscal Affairs Dept. (2020). Fiscal Monitor, April 2020: Policies to Support People During the COVID-19 Pandemic. International Monetary Fund.
International Monetary Fund Fiscal Affairs Dept. (2024). Fiscal Monitor, October 2024: Putting a Lid on Public Debt. International Monetary Fund.
Jafari Shahrastani, A. (1403). Lessons Learned from the Privatization of Hepco Arak. Economy and Society, 54, 119-136. (in Persian)
Jafari Shahrastani, A., Momeni, F., & Mirzaei, H. (1402). Political Economy of State-owned Company Privatization through Debt Settlement. Quarterly Journal of Economic Research and Planning, 28(4), 43-74. (in Persian)
Jiang, W., & Li, T. (2024). Corporate Governance Meets Data and Technology. Foundations and Trends® in Finance, 14(2), 61-136.
Majlis Research Center, All Experts. (1402). Evaluation of All Provisions and Notes of the 1403 Budget Bill. Monthly Expert Reports of the Majlis Research Center, 31(10), 19535. (in Persian)
Mohajerani, A. A., Moshayekhi, A., & Talebian, M. (1398). Corporate Governance in Iran: Case Study of State-owned Companies. Quarterly Journal of Iranian Management Sciences Association, 14(53), 1-35. (in Persian)
Mehdi, M., Nasiri, H., & Zeraatkish, Y. (1400). Review of the 1401 Budget Bill: Changes in Research Expenditure of State-owned Companies, Banks, and Public-benefit Institutions. Tehran: Majlis Research Center. (in Persian)
Mir, M., Houshmandyar, N., Khosravi, M. A., & Taheri, A. (1399). Factors Influencing Government Intervention in Economic Policy in the Framework of the Fourth and Fifth Five-Year Development Plans. Monthly Journal of Political Sociology of Iran, 3(4), 1873-1890. (in Persian)
Noorali, M., Zamani Moghadam, A., & Memarzadeh, G. (1403). Providing a Privatization Model in Iran with the Implementation Approach of Article 44 of the Constitution: Case Study of the Mostazafan Foundation. Quarterly Journal of Scientific Studies on Islamic-Iranian Progress Model, 12(1), 227-360. (in Persian)
Olugbade, O. A., Anderson, G., Atamanchuk, M., Ioannou, I., Kass-Hanna, T., Shi, W., & Wong, J. (2021). State-owned enterprises in Middle East, North Africa, and Central Asia: Size, costs, and challenges. Departmental Papers, 2021(019).
OECD. (2024). Ownership and Governance of State-owned Enterprises 2024. OECD Publishing.
Petfat, A., & Momeni Rad, A. (1394). The Evolution of Government Intervention in the Economy from Welfare State to Hyper-Regulatory State: A Public Law Perspective. Journal of Public Law Research, 17(47), 185-204. (in Persian)
Pour Mohammad, A., Maddah, M., & Tehranchian, A. (1399). Optimal Government Debt Level in Iran’s Economy. Quarterly Journal of Research and Economic Policies, 28(95), 181-210. (in Persian)
Rastgari, Sh., Babaei Fard, A., & Niazi, M. (1403). Understanding Stakeholders’ Experiences of the Privatization Process in Iran. Applied Sociology, 35(2), 69-100. (in Persian)
Sadeghi, S. (1400). Government Debt and Capital Structure of Companies in Iran: Testing the Financial Crowding-Out Hypothesis. Economic Modeling Journal, 15(55), 47-63. (in Persian)
Soleimani, H., & Ahmadi, F. (1403). The Nature of Management Transfer in State-owned Company Privatization: A Comparative Study of Germany in the Context of Regional Planning. Quarterly Journal of Geography (Regional Planning), 14(54), 235-250. (in Persian)
Yang, Z., Na, J., & Dong, X. (2024). Corporate governance for sustainable development: A study on mechanism configuration. Journal of Cleaner Production, 458, 142509.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار