تحلیل عوامل تعیین‌کننده بنگاه‌داری بانک‌های ایرانی (با تأکید بر دارایی‌های ثابت) طی دوره ۱۳۹۹-۱۴۰۲: تقابل ریشه‌های ساختاری و انگیزه‌های کلان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری اقتصاد اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران و پژوهشگر اندیشکده قدر

2 دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

10.22091/ise.2025.14276.1074

چکیده

هدف این پژوهش، تحلیل کمی عوامل تعیین‌کننده بنگاه‌داری بانک‌های ایرانی ــ به‌معنای سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ثابت ــ طی دوره ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ است. پرسش محوری تحقیق آن است که آیا بنگاه‌داری رفتاری «واکنشی» نسبت به نوسانات کلان اقتصاد (از جمله تورم مسکن و رشد اقتصادی) محسوب می‌شود، یا اینکه ریشه در ویژگی‌های «ساختاری» و پایدار نهادی بانک‌ها دارد. پژوهش با بهره‌گیری از داده‌های تابلویی ۲۴ بانک و یک چارچوب سه‌گانه تحلیلی (مدل اثرات ثابت، مدل پانل پویا و تحلیل خوشه‌ای) انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد متغیرهای کلان و عملکردی بانک‌ها، از جمله تورم مسکن و سودآوری، هیچ اثر معناداری بر سطح بنگاه‌داری ندارند. در مقابل، مدل پویا وجود «اینرسی نهادی» بسیار قوی را تأیید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که رفتار سال گذشته تنها عامل معنادار و تعیین‌کننده رفتار کنونی است. تحلیل خوشه‌ای نیز با کالبدشکافی این ماهیت ساختاری، سه الگوی رفتاری متمایز را شناسایی می‌کند: «محافظه‌کاران باثبات»، «مهاجمان پرریسک» - که نقشی مهم در ایجاد ریسک سیستمی دارند - و «فرصت‌طلبان میانه». مجموعه این یافته‌ها بر ناکارآمدی سیاست‌های نظارتی یکسان دلالت دارد و نشان می‌دهد که شکست این اینرسی ساختاری تنها از طریق نظارت ناهمگن و مبتنی بر خوشه‌های رفتاری بانک‌ها امکان‌پذیر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Determinants of Bank-Owned Enterprises in Iranian Banks (Focusing on Fixed Assets), 2019–2023: The Tension Between Structural Roots and Macroeconomic Incentives

نویسندگان [English]

  • omid izanlo 1
  • seyed saman hoseyni 2
1 PhD in Islamic Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran, and researcher at Qadr Institute.
2 Master's student in Economics, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This study quantitatively examines the determinants of bank-owned enterprises in Iranian banks—defined as investment in fixed assets—over the period 2019 to 2023. The central research question is whether such behavior is a reactive response to macroeconomic fluctuations (including housing inflation and economic growth), or whether it stems from banks’ structural and persistent institutional characteristics. Using panel data from 24 banks and a three-pronged analytical framework (fixed-effects model, dynamic panel model, and cluster analysis), the study finds that macroeconomic and bank performance variables—such as housing inflation and profitability—have no significant impact on the level of bank-owned enterprises. In contrast, the dynamic model strongly confirms the presence of institutional inertia, such that last year’s behavior is the only significant determinant of current behavior. Cluster analysis further reveals three distinct behavioral patterns: stable conservatives, high-risk aggressors—which play a substantial role in generating systemic risk—and moderate opportunists. Taken together, these findings highlight the ineffectiveness of uniform regulatory policies and indicate that overcoming this structural inertia is only achievable through differentiated, behavior-based supervision tailored to the identified clusters of banks.

کلیدواژه‌ها [English]

  • bank-owned enterprises
  • structural risk
  • institutional inertia
  • fixed assets
  • corporate governance
  • banking behavioral patterns

مراجع

آزاداندیش، ر.، حیدری، ع و قیوم‌زاده، م. (۱۴۰۱). سرمایه‌گذاری در بانک‌های ایران از منظر فقه و قوانین بانکداری موجود. فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی، ۴(۴)، ۲–۱۸.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (بی‌تا). پایگاه سری‌های زمانی اقتصادی. https://tsd.cbi.ir
پورصفر، ز و معصومی‌نیا، ع. (۱۴۰۱). تحلیل و بررسی ارتباط بین بنگاه‌داری بانک‌ها و رشد اقتصادی ایران. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، (۲۳)، ۸۲۳–۸۴۸.
خوشخوی، م. (۱۴۰۳). ارزیابی تحولات نظام بانکی کشور در دهه ۱۳۹۰ و دلالت‌های آن در اصلاح نظام بانکی. مطالعات راهبردی انقلاب اسلامی، (۷)، ۱–۴۵.
سازمان بورس و اوراق بهادار. (بی‌تا). سامانه جامع اطلاع‌رسانی ناشران (کدال): صورت‌های مالی سالانه بانک‌ها. https://www.codal.ir
شعبانی‌فرد، ع و سید موسوی، م. (۱۴۰۲). آسیب‌شناسی ساختارهای نظارت بر مؤسسات پولی و مالی در ایران. مطالعات حقوق، ۳۳، ۲۹۵–۳۰۹.
شاهچرا، م. (۱۴۰۰). شواهد نظری و تجربی کژمنشی در نظام بانکی ایران. پژوهش‌های اقتصادی ایران، ۲۶(۸۷)، ۱۱۲–۱۳۳.
فرزان، ح. (۱۳۹۶). رابطه بین ساختار مالکیت و ریسک‌پذیری در بانک‌های ایران. فصلنامه مطالعات مدیریت و حسابداری، ۳(۴)، ۸۹–۹۹.
گرجی، ف.، و باقری، م. (۱۴۰۳). حدود فعالیت بانک‌ها: حد بهینه ممنوعیت قانونی سرمایه‌گذاری و بنگاه‌داری با رویکرد تطبیقی. مطالعات حقوق تطبیقی، ۱۵(۱)، ۱۸۶–۲۰۶.
محمدپور زرندی، م.، مینویی، م.، و طبایی‌زاده فشارکی، ح. (۱۴۰۰). بررسی رابطه بین حاکمیت شرکتی و شاخص‌های سودآوری سرمایه‌گذاری در بانک‌های تجاری ایران. فصلنامه دانش سرمایه‌گذاری، ۱۰(۳۹)، ۲۶۵–۲۸۲.
مظاهری، ط.، شیرکوند، س و جمالی، ع. (۱۳۹۷الف). بررسی تأثیر مقررات حاکم بر فعالیت‌های مالی غیربانکی و بنگاه‌داری بانک‌ها بر نقدینگی آن‌ها در کشورهای در حال توسعه. تحقیقات مالی، ۲۰(۴)، ۴۴۵–۴۶۶.
مظاهری، ط.، شیرکوند، س.، و جمالی، ع. (۱۳۹۷ب). تأثیر محدودیت فعالیت غیربانکی و بنگاه‌داری بانک‌ها بر کفایت سرمایه آن‌ها در کشورهای در حال توسعه. پژوهش‌های پولی–بانکی، ۳۷، ۳۵۵–۳۸۲.
موسوی ایوانکی، س.، فلاح شمس، م.، و حنیفی، ف. (۱۴۰۲). ارائه الگوی نظارت مبتنی بر ریسک بر بانک‌ها و مؤسسات اعتباری با استفاده از نظریه داده‌بنیاد. فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، ۱۱(۴۱)، ۱۹۷–۲۴۲.
Azadandish, R., Heydari, A, & Ghayoomzadeh, M. (2022). Investment in Iranian banks from the perspective of Islamic jurisprudence and existing banking laws. Journal of Economic Fiqh Studies, 4(4), 2–18. (in Persian)
Berger, Allen N., & Bonaccorsi di Patti, Emilia. (2002). Capital structure and firm performance: A new approach to testing agency theory and an application to the banking industry (Working paper). Board of Governors of the Federal Reserve System.
Brown, Craig O., & Dinç, I. Serdar. (2005). The politics of bank failures: Evidence from emerging markets. The Quarterly Journal of Economics, 120(4), 1413–1444.
Central Bank of the Islamic Republic of Iran. (n.d.). Economic time series database. https://tsd.cbi.ir (in Persian)
Demirgüç-Kunt, A & Huizinga, H. (1999). Determinants of commercial bank interest margins and profitability: Some international evidence. The World Bank Economic Review, 13(2), 379–408.
Farzan, H. (2017). The relationship between ownership structure and risk-taking in Iranian banks. Journal of Management and Accounting Studies, 3(4), 89–99. (in Persian)
Gorji, F & Bagheri, M. (2024). Limits of banks’ activities: The optimal boundary of legal prohibition on investment and bank firm behavior from a comparative perspective. Comparative Law Studies, 15(1), 186–206. (in Persian)
Jensen, M. C & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360.
Khoshkhuy, M. (2024). Evaluation of developments in Iran’s banking system during the 2010s and their implications for banking system reform. Strategic Studies of the Islamic Revolution, (7), 1–45. (in Persian)
Mazaheri, T., Shirakvand, S & Jamali, A. (2018a). The impact of regulations governing non-banking financial activities and bank firm behavior on bank liquidity in developing countries. Financial Research, 20(4), 445–466. (in Persian)
Mazaheri, T., Shirakvand, S & Jamali, A. (2018b). The effect of restrictions on non-banking activities and bank firm behavior on capital adequacy in developing countries. Monetary and Banking Research, 37, 355–382. (in Persian)
Mohammadpour Zarandi, M., Minouei, M & Tabayi-Zadeh Fesharaki, H. (2021). Examining the relationship between corporate governance and investment profitability indicators in Iranian commercial banks. Journal of Investment Knowledge, 10(39), 265–282. (in Persian)
Mousavi-Ivanki, S. M., Fallah Shams, M & Hanifi, F. (2023). Developing a risk-based supervision model for banks and credit institutions using grounded theory. Quarterly Journal of Financial and Economic Policies, 11(41), 197–242. (in Persian)
Poursafar, Z & Masoumiania, A. (2022). Analysis of the relationship between bank firm behavior and economic growth in Iran. Iranian Journal of Political Sociology, (23), 823–848. (in Persian)
Securities and Exchange Organization of Iran. (n.d.). Comprehensive system for dissemination of issuers’ information (CODAL): Annual financial statements of banks. https://www.codal.ir (in Persian)
Shabani-Fard, A & Seyed Mousavi, . (2023). A pathology of supervisory structures over monetary and financial institutions in Iran. Law Studies, 33, 295–309. (in Persian)
Shahchera, M. (2021). Theoretical and empirical evidence of moral hazard in Iran’s banking system. Iranian Economic Research, 26(87), 112–133. (in Persian)

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار