آسیب‌شناسی قوانین شرکت‌های سهامی با تأکید بر آراء امام‌خمینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

2 دانش آموخته سطح چهار حوزه قم - مربی دانشگاه امام خامنه ای سپاه

10.22091/ise.2026.14342.1076

چکیده

شرکت‌های سهامی، که از شرکت‌های مهم در اقتصاد شمرده می‌شوند، در هر کشوری مطابق با اسناد بالادستی همان کشور فعالیت می‌کنند. در جمهوری اسلامی نیز، که تمامی فعالیت‌ها باید مطابق با فقه امامیه باشد، ضروری است از دیدگاه فقهی به قوانین این شرکت‌ها پرداخته شود. از طرف دیگر، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، امام‌خمینی، که از فقهای بزرگ بوده، در مسائل مختلف اقتصادی نظرات فقهی داشته و توجه به آن‌ها در شکل‌گیری بنیان‌های اقتصادی ضروری است. این در حالی است که تاکنون آسیب‌های فقهی این شرکت‌ها از دیدگاه امام‌ خمینی بررسی نشده است. بنابراین، تحقیق حاضر در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که «آسیب‌شناسی قوانین شرکت‌های سهامی با تأکید بر آراء امام‌خمینی چگونه است؟». هدف اصلی تحقیق آن است که با یافتن آسیب‌های فقهی شرکت‌های مذکور، به‌تدریج زمینه تطابق آن‌ها با فقه امامیه و به‌ویژه فتاوای امام‌خمینی، فراهم شود. روش تحقیق حاضر بدین صورت است که ابتدا آراء امام‌خمینی در رابطه با شرکت‌های سهامی مورد بررسی قرار گرفته و سپس با توجه به آن‌ها، قانون تجارت - به‌عنوان زیربنای فعالیت شرکت‌های سهامی - مورد کنکاش قرار گرفته و آسیب‌های فقهی آن مشخص ‌گردد. با بررسی قوانین شرکت‌های مذکور، آسیب‌هایی مانند عدم توجه به نظر اقلیت در مجامع تصمیم‌گیری، بطلان شرکت به‌واسطه مرگ شرکا، فروش اموال شرکا و اخذ دیرکرد از آنان بدون کسب رضایت، سهام ممتاز، تبعیض حاصل از آن و عدم رضایت سایر سهامداران و موارد دیگر آشکار گردید. نتیجه تحقیق آن است که ساختار شرکت‌های سهامی با موازین فقهی سازگار نیست؛ بنابراین لازم است قالب یا قالب‌های جدیدی طراحی و جایگزین شود. در این میان، برخی با رویکرد انفعالی سعی در توجیه فقهی قوانین موجود، ولو به قیمت عدم تناسب آن‌ها با مقاصد شریعت، داشته‌اند؛ ولی راه درست، رویکرد فعالانه در قبال شرکت‌های مذکور است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Pathology of the laws of joint stock and partnership companies with emphasis on Imam Khomeini's views

نویسندگان [English]

  • Gholamali Masuminia 1
  • Seyyed Waliullah hejazi 2
1 Associate Professor, Department of Economics and Islamic Banking, Faculty of Economics, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 Graduate of the fourth level of Qom Seminary - Instructor at Imam Khamenei University of the IRGC
چکیده [English]

Joint‑stock companies, which are regarded as among the most significant forms of business entities in modern economies, operate in every country in accordance with that country’s higher‑order legal and policy frameworks. In the Islamic Republic, where all activities must conform to Imāmī jurisprudence, it is therefore necessary to examine the laws governing these companies from a jurisprudential perspective. Furthermore, the founder of the Islamic Republic, Imam Khomeini - who was one of the eminent jurists - expressed jurisprudential views on various economic matters, and attention to these views is essential in shaping the foundations of the economic system. Despite this, the jurisprudential vulnerabilities of such companies have not yet been examined from Imam Khomeini’s standpoint. Accordingly, the present study seeks to answer the following central question: What is the jurisprudential pathology of the laws governing joint‑stock companies with an emphasis on Imam Khomeini’s opinions? The main objective of this research is to identify the jurisprudential deficiencies of these companies so that the conditions for gradually aligning them with Imāmī jurisprudence - particularly with Imam Khomeini’s legal opinions - may be established. The methodology of this study is as follows: first, Imam Khomeini’s views concerning joint‑stock companies are examined; then, based on these views, the Commercial Code - as the legal foundation of joint‑stock company operations - is analyzed in order to identify its jurisprudential shortcomings. Through this examination, several issues become evident, including the neglect of minority opinions in decision‑making assemblies, the invalidation of the company due to the death of shareholders, the sale of shareholders’ assets and the imposition of late‑payment charges without their consent, the existence of preferred shares and the resulting discrimination and dissatisfaction among other shareholders, and various other problems. The study concludes that the structure of joint‑stock companies is not compatible with jurisprudential principles; thus, it is necessary to design and adopt new legal forms or frameworks. Meanwhile, some scholars, adopting a passive approach, have attempted to provide jurisprudential justification for the existing legal system - even at the expense of inconsistency with the objectives of the Sharīa - whereas the correct path is to adopt an active approach toward such companies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • pathology
  • public joint‑stock company
  • private joint‑stock company
  • Islamic jurisprudence
  • Imam Khomeini

JEL Classification: K22, K12, P48, Z12

مراجع

انصاری، م. (1420ق). الْمکاسب (ج 1، 2، 5 و 6). قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکرى المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأنصاری.
بروجردی، ح. (1388ش). استفتائات (ج 1). مؤسسه آیت‌الله العظمی بروجردی.
تقی‌پور، ب.، عباسی سرمدی، م.، و عابدینی، ح. (1397). حقوق اقلیت در شرکت‌های سهامی عام بر مبنای نظام اداره شرکت‌ها؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و آمریکا. پژوهشنامه حقوق اسلامی، (2) 19.
جعفری خسروآبادی، ن.، و شهیدی، س. م. (1394). بازپژوهی فقهی–حقوقی ماهیت اوراق سهام و قرارداد واگذاری آن. دو فصلنامه تحقیقات مالی اسلامی، (1) 5.
دیانت مقدم، س. ع. (1401). شرکت سهامی عام در تحلیل فقهای معاصر امامیه. جستارهای فقهی–اصولی، (27).
دیلمی، س. ح. (1404ق). المراسم العلویه و الاحکام النبویه فی الفقه الامامیه (محمود بستانی، محقق). منشورات الحرمین.
درس خارج آیت‌الله سبحانی. (1388، 23 آبان). بازیابی‌شده از https://b2n.ir/gb4912 (تاریخ دسترسی: 23/9/1404).
سیفی مازندرانی، ع. ا. (1427ق). دلیل تحریرالوسیله (الشرکه و القسمه). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
شجاعی آرانی، س.، و گهرسودفرد، ن. (1397). امتیازات و انواع سهام ممتاز. فصلنامه تحقیقات حقوقی، (82).
صقری، م.، و خودکار، ر. (1398ش). کارایی قاعده اکثریت در شرکت‌های سهامی و ایجاد تعادل میان منافع سهامداران اکثریت و اقلیت. فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، (28)8.
طباطبایی (مجاهد)، م. ع. (بی‌تا). المناهل. مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
طباطبایی، ص. (1394). تحلیل فقهی اقتصادی سهام ممتاز. دوفصلنامه علمی‌پژوهشی جستارهای اقتصادی ایران، (24)12.
طباطبایی، م. (1394). خمس سرمایه و منافع شرکت‌ها. فصلنامه کاوشی نو در فقه، (4)22.
طباطبایی قمی، ت. (1419ق). مباحث فقهیه (با همکاری سید محمد کاظم یزدی). نشر زهیر یوسف الدروره.
طباطبایی یزدی، س. م. ک. (1376ش). سؤال و جواب (سید مصطفی محقق داماد، ویراستار) (ج 1). مرکز نشر علوم اسلامی.
طباطبایی یزدی، س. م. ک. (1419ق). العروة الوثقی فیما تعم به البلوی (المحشی) (احمد محسنی سبزواری، مصحح) (ج 5). دفتر انتشارات اسلامی.
عاملی، م. ب. م. (شهید اول). (1410ق). اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه (محمدتقی مروارید و علی‌اصغر مروارید، مصححان). دار التراث – الدار الاسلامیه.
علم‌الهدی، س. س.، و اکبری، م. (1394). بررسی تطبیقی معاملات بازار بورس با عقود اسلامی. اقتصاد تطبیقی، (1)2.
فراهیدی، خ. ب. ا. (1410ق). کتاب العین (مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، مصححان) (ج 5؛ چ 2). نشر هجرت.
غمامی، م.، و ابراهیمی، م. (1391). ماهیت حقوقی سهام پذیرفته‌شده در بورس. مطالعات حقوق تطبیقی، 3(2)، 127–145.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۱۳۵۸.
محمدی ری شهری، الشیخ محمد، میزان الحکمة،ج 3، انتشارات دارالحدیث،
مظاهری، ح. (1394ش). استفتائات. مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا علیهاالسلام.
معصومی‌نیا، ع. (1403). بررسی فقهی اقتصادی قراردادهای سوآپ. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
موسوی اردبیلی، ع. ک. (1431ق). نهج الرشاد. نشر نجات.
موسوی خویی، ا. (1409ق). مبانی العروه‌الوثقی (سید محمدتقی موسوی خویی، مقرر) (ج 1). منشورات مدرسه دارالعلم.
موسوی خمینی، ر. (1392ش). تحریر‌الوسیله (ج 1). مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
موسوی خمینی، ر. (1424ق). توضیح المسائل (محشی) (سید محمدحسین بنی‌هاشمی خمینی، مصحح) (ج 1؛ چ 8). دفتر انتشارات اسلامی.
موسوی خمینی، ر. (1376ش). جواهر الأصول (محمدحسن مرتضوی لنگرودی، ویراستار) (ج 5). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
موسوی خمینی، ر. (1378ش). صحیفه امام (ج 21). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
موسویان، س. ع. (1384ش). اصلاح ساختار مؤسسات و ابزارهای مالی بازار پول و سرمایه بر اساس تعالیم اسلام. فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، (25).
موسویان، س، ع، (1391)، بازار سرمایه اسلامی، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. چاپ اول.
مهدیان، امیر حسین، فلاح، اکبر، فقیهی، علی، تصرفات مالی مدیران شرکت های سهامی خاص از منظر فقه و حقوق ایران، مطالعات فقه اقتصادی، سال چهارم، 1401، شماره 3
نجفی، م. ح. (1414ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (عباس قوچانی و علی آخوندی، مصححان) (ج 26؛ چ 7). دار احیا التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، م. (1432ق). المضاربه. مرکز أهل‌البیت (ع) للفقه و المعارف الاسلامیة.
یوسفی هریکنده، مصطفی  (1392) بررسی فقهی-حقوقی شرکت‌های تجاری و مدنی و وجوه افتراق و اشتراک آن‌ها، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران
Ameli, M. B. M. (Shahid Awwal). (1410 AH). Al-Lum‘ah al-Dimashqiyyah fi Fiqh al-Imamiyyah (M. T. Moravared & A. A. Moravared, Eds.). Dar al-Turath – Al-Dar al-Islamiyyah. (in Persian)
Ansari, M. (1420 AH). Al-Makasib (Vols. 1, 2, 5, & 6). Al-Mu’tamar al-‘Alami bimunasabat al-Dhikra al-Mi’awiyyah al-Thaniyyah li Milad al-Shaykh al-Ansari. (in Persian)
Boroujerdi, H. (2009). Istifta’at (Vol. 1). Ayatollah al-‘Uzma Boroujerdi Institute. (in Persian)
Deylami, S. H. (1404 AH). Al-Marasim al-‘Alawiyyah wa al-Ahkam al-Nabawiyyah fi al-Fiqh al-Imamiyyah (M. Bustani, Ed.). Manshurat al-Haramayn. (in Persian)
Deyanat Moghadam, S. A. (2022). Public joint-stock companies in the analysis of contemporary Imami jurists. Jostarhā-ye Feqhi-Osuli, 27. (in Persian)
Frahidi, K. B. A. (1410 AH). Kitab al-‘Ayn (Vol. 5; 2nd ed.; M. Mokhzoumi & I. Samarā’ī, Eds.). Hijrat Publishing. (in Persian)
Ghamami, M., & Ebrahimi, M. (2012). The legal nature of listed shares in the stock exchange. Comparative Legal Studies, 3(2), 127–145. (in Persian)
Hashemi Shahroudi, M. (1432 AH). Al-Mudarabah. Ahl al-Bayt (a) Center for Fiqh and Islamic Knowledge. (in Persian)
Jafari-Khosroabadi, N., & Shahidi, S. M. (2015). A jurisprudential-legal re-evaluation of the nature of shares and stock transfer contracts. Islamic Financial Studies, 5(1). (in Persian)
Kalami, S. S., & Akbari, M. (2015). Comparative review of stock exchange transactions and Islamic contracts. Comparative Economics, 2(1). (in Persian)
Masouminia, A. (2024). A jurisprudential-economic examination of swap contracts. Institute of Culture and Islamic Thought. (in Persian)
Mazaheri, H. (2015). Istifta’at. Al-Zahra Cultural Research Institute. (in Persian)
Moosavi Ardebili, A. K. (1431 AH). Nahj al-Rashad. Nejat Publishing. (in Persian)
Moosavi Khoyi, A. (1409 AH). Mabani al-‘Urwah al-Wuthqa (Vol. 1; S. M. T. Moosavi Khoyi, Ed.). Dar al-‘Ilm School. (in Persian)
Moosavi Khomeini, R. (1992). Tahrir al-Wasilah (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Moosavi Khomeini, R. (1997). Jawahir al-Usul (Vol. 5; M. M. Langeroudi, Ed.). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Moosavi Khomeini, R. (1999). Sahifeh-ye Imam (Vol. 21). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Moosavi Khomeini, R. (2003 AH). Tawdih al-Masā’il (Haashiyeh) (S. M. H. Banihashemi Khomeini, Ed.; Vol. 1; 8th ed.). Islamic Publications Office. (in Persian)
Moosavian, S. A. (2005). Reforming the structure of financial institutions and instruments of money and capital markets based on Islamic teachings. Imam Sadiq University Research Journal, 25. (in Persian)
Najafi, M. H. (1414 AH). Jawahir al-Kalam fi Sharh Sharā’i‘ al-Islam (Vol. 26; 7th ed.; A. Quchani & A. Akhundi, Eds.). Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi. (in Persian)
Saifi Mazandarani, A. A. (1427 AH). Dalil Tahrir al-Wasilah (Al-Sharikah wa al-Qismah). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. (in Persian)
Saghrayi, M., & Khodkar, R. (2019). The efficiency of the majority rule in joint-stock companies and establishing a balance between the interests of majority and minority shareholders. Private Law Research Quarterly, 8(28). (in Persian)
Shajai Arani, S., & Gahrasoudafard, N. (2017). Preferences and types of preferred shares. Legal Research Quarterly, 82. (in Persian)
Sobhani, A. (2009, November 14). Advanced jurisprudence lectures. Retrieved from https://b2n.ir/gb4912 (Accessed: 23/9/1404). (in Persian)
Tabatabaei (Mojahid), M. A. (n.d.). Al-Manahil. Al al-Bayt Institute for Revival of Heritage. (in Persian)
Tabatabaei, M. (2015). Khums on capital and company profits. New Research in Fiqh Quarterly, 22(4). (in Persian)
Tabatabaei Qomi, T. (1419 AH). Mabahith Fiqhiyyah (with cooperation of S. M. K. Yazdi). Zaheer Yusuf al-Darurah Publishing. (in Persian)
Tabatabaei Yazdi, S. M. K. (1997). Questions and Answers (S. M. Mohaqqiq Damad, Ed.; Vol. 1). Center for Islamic Sciences Publishing. (in Persian)
Tabatabaei Yazdi, S. M. K. (1419 AH). Al-‘Urwah al-Wuthqa fima Ta‘um bihi al-Balwa (al-Muhashsha) (A. Mohseni Sabzevari, Ed.; Vol. 5). Islamic Publications Office. (in Persian)
Taqipour, B., Abbasi Sarmadi, M., & Abedini, H. (2018). Minority rights in public joint-stock companies based on corporate governance; A comparative study in Iranian and American law. Islamic Law Research Journal, 19(2). (in Persian)

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار