اثرگذاری محیط بر رفتار اقتصادی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه اقتصاد، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری اقتصاد اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران و پژوهشگر اندیشکده قصد.

10.22091/ise.2026.13591.1052

چکیده

رفتار اقتصادی مطالعه‌ای نظام‌مند در راستای درک علل رفتارهای اقتصادی انسان، بهبود پیش‌بینی‌ها، هدایت تصمیم‌گیری‌ها و کنترل پیامدهای آن، با هدف پرده‌برداری از واقعیت‌های پنهان در کنش‌های اقتصادی و اصلاح الگوهای رفتاری نامطلوب است. ضرورت درک تأثیر محیط پرتلاطم و پویای اقتصادی بر رفتار اقتصادی، به‌ویژه در عصر ارتباطات، اطلاعات و نوآوری‌های فناورانه، نوسانات شدید اقتصادی و همچنین لزوم واکنش سریع به تغییرات به‌عنوان مزیت رقابتی، بیش از پیش آشکار شده است. این پژوهش با اهداف بنیادی و کاربردی، مسئله رفتار اقتصادی را از منظر قرآن، با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی – استنطاقی و تحلیل محتوا، به‌منظور تبیین نگاه سپهر وحیانی به رفتار انسان در عرصه اقتصاد، مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم علاوه بر توجه به تأثیر عوامل محیطی در شکل‌گیری رفتار اقتصادی با نگاهی جامع‌تر از اقتصاد متعارف، دستاوردهای آن را در حوزه نگرش به انسان، اقتصاد و محیط پیرامونی به چالش کشیده و ضمن گسترش مرزهای این دانش، بر تعامل فعالانه، اخلاق‌محور و هدفمند انسان اقتصادی با محیط تأکید دارد. نوآوری این پژوهش در تبیین نگرش متمایز قرآن نسبت به محیط اقتصادی است؛ نگرشی که برخلاف اقتصاد رفتاری و نهادگرا، انسان را اسیر شرایط محیطی نمی‌داند، بلکه او را موجودی مختار و محیط‌ساز معرفی می‌کند که با اتکا به ایمان، اخلاق و هدایت الهی، می‌تواند محیط را دگرگون سازد. بیان وحیانی بر تأثیر محیط بر شکل‌گیری ادراکات اقتصادی، فرآیند تصمیم‌گیری، یادگیری اقتصادی، هویت اقتصادی و فرهنگ مصرف و تولید تأکید می‌ورزد؛ اما برخلاف دیدگاه‌های صرفاً جبری در نظریه‌های اقتصادی، انسان را مقهور محیط نمی‌داند. افزون بر این، عوامل مؤثر بر رفتار اقتصادی را محدود به متغیرهای مرسوم اقتصادی، فناوری، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نمی‌داند؛ بلکه ابعاد غیبی و ماورایی را نیز به‌عنوان مؤلفه‌های اثرگذار در رفتار اقتصادی مورد توجه قرار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Impact of Environment on Economic Behavior from the Perspective of the Holy Quran

نویسندگان [English]

  • alireza lashkari 1
  • masuod davoodipur 2
1 Associate Professor, Department of Economics, Social Sciences Research Institute, University and Seminary Research Institute, Qom, Iran.
2 PhD student in Islamic Economics, Hawza and University Research Center, Qom, Iran and researcher at Qasd Institute
چکیده [English]

Economic behavior is a systematic study aimed at understanding the causes of human economic actions, improving predictions, guiding decisions, and controlling their consequences, with the goal of uncovering hidden realities in economic conduct and correcting undesirable behavioral patterns. The necessity of understanding the impact of a turbulent and dynamic economic environment on economic behavior—especially in the age of communications, information, and technological innovations—fluctuating economic conditions, and the need for swift reactions to changes as a competitive advantage has become increasingly evident. This research, with both fundamental and applied objectives, examines the issue of economic behavior from the Qur’anic perspective using descriptive–analytical–interrogative methods and content analysis, in order to explain the revelatory sphere’s view of human behavior in the field of economics. The findings indicate that the Holy Qur’an not only pays attention to environmental factors in shaping economic behavior, but, with a broader view than conventional economics, challenges its assumptions regarding perspectives on humans, the economy, and the surrounding environment; while expanding the boundaries of this knowledge, it emphasizes the active, ethics-centered, and purposeful interaction of the economic human with the environment. The innovation of this study lies in explicating the Qur’an’s distinct perspective on the economic environment; a perspective that, unlike behavioral and institutional economics, does not regard humans as captive to environmental conditions but presents them as autonomous and environment-shaping beings who, relying on faith, ethics, and divine guidance, can transform their environment. The revelatory text underscores the influence of the environment on the formation of economic perceptions, decision-making processes, economic learning, economic identity, and the culture of consumption and production; yet, contrary to purely deterministic views in economic theories, it does not consider humans to be subjugated by the environment. Moreover, it does not limit the factors affecting economic behavior to conventional economic, technological, social, cultural,

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • economics
  • environmental impact
  • economic behavior
  • behavioral economics

JEL Classification: D91، D81، Z12، P46

مراجع

قرآن کریم.  ترجمه حسین انصاریان.
پورفرج. ع و همکاران. (1394). دینداری و رفتار اقتصادی، روش شناسی اقتصاد آزمایشگاهی برای مطالعه انسان اقتصادی اسلام، 7(2)، 33-68. https://doi.org/10.30497/ies.2015.1617
پورفرج، ع. (۱۴۰۳). ارتباط بین شناخت و رفتارشناسی مالی از منظر هایک. روش‌شناسی علوم انسانی، ۳۰(۱۲۱)، ۸۶–۱۰۱.
پیروز، ع. (۱۳۸۴). مدیریت در اسلام. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
توکلی، ع.، مسترحمی، س. ع.، و شایان، م. ه. (۱۴۰۱). بررسی و نقد معرفت‌شناسی مکتب سیستمی از دیدگاه قرآن. قرآن و علم، ۱۶(۳۰).
توکلی، م. ج.، و رفیعی پیشوری، ا. (۱۳۹۹). نگاهی نظام‌مند به ورود ارزش‌های اسلامی در نظریات اقتصادی. اقتصاد اسلامی، ۲۰(۸۰)، ۵–۲۴.
حاجی ملادرویش، ن. (۱۳۹۷). مبانی اقتصاد رفتاری: تصمیم‌گیری فردی. تهران: نهادگرا.
رجایی، م. ک. (۱۳۹۵). اقتصاد خرد (با نگاهی به مباحث اسلامی) (ج. ۲). قم: [بی‌نا].
رضایی اصفهانی، م. ع.، و جمعی از پژوهشگران قرآنی. (۱۳۸۷). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر علوم قرآن.
رضاییان، ع. (1392). تجزیه‌وتحلیل و طراحی سیستم. تهران: سمت.
رضوی، ع. ر. (1381). رفتار اقتصادی کارگزاران حکومت اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
رهبر، ف.، متوسلی، م.، و امیری، م. (۱۳۹۲). اقتصاددانان رفتاری و نظریه‌های آن‌ها. برنامه‌ریزی و بودجه، ۱۸، ۱۳۳–۱۶۵.
رهبر، ف.، و امیری، م. (۱۳۹۳). اقتصاد رفتاری و سیاستگذاری عمومی. فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، ۱۹(۴)، ۱۴۷–۱۸۲.
زمخشری، م. ب. ع. (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دارالکتاب العربی.
سورنسی، ج. (۱۳۸۶). مقدمه‌ای بر اندیشه‌های اقتصادی (ترجمه ع. سرزعیم). تهران: نشر نی.
شعبانی، ا.، و عربلو، م. (1397). مؤلفه‌های کنترلی حاکم بر انگیزه و رفتار اقتصادی انسان (از منظر اقتصاد اسلامی)، مطالعات اقتصاد اسلامی، 10(2)، 129-154. https://doi.org/10.30497/ies.2018.2233
طباطبایی، م. ح. (۱۳۵۲). المیزان فی تفسیر القرآن. بی‌جا: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
عسگری، ح.، و ابراهیمی، س. ا. (۱۳۹۹). واکاوی اقتصاد رفتاری در آیات قرآن. اقتصاد اسلامی، ۲۰(۸۰)، ۲۵–۵۰.
فراهانی‌فرد، س. (۱۴۰۳). اقتصاد علم و تئوری انگیزش؛ دلالت‌هایی برای مطالعات اقتصاد مقاومتی. اقتصاد اسلامی، ۲۴(۹۳)، ۱۰۱–۱۳۹. https://doi.org/10.22034/iec.2024.2026593.2741
قاسمی، م. ع. (1393). تحلیل مقایسه­ای سنن الهی و قوانین طبیعی مکتب فیزیوکراسی و تاثیر آنها بر نظریه­های پایه در رفتار اقتصادی انسان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
قرائتی، م. (۱۳۸۳). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی، س. ع. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
قویدل، ع. (۱۳۹۸). آسیب‌شناسی اثرات طرح هدفمندی یارانه‌ها در رفتار تولیدکنندگان از منظر نظریه اقتصاد رفتاری به همراه دلالت‌های اقتصاد اسلامی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
کارترایت، ا. (۱۳۹۶). اقتصاد رفتاری (ترجمه ق. عدلی و ح. شجاعیان میرحسینی). تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
کریم‌زاده، م. ع. (۱۳۹۸). بررسی عقلانیت در اقتصاد متعارف، اقتصاد رفتاری و اقتصاد اسلامی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). قم: دانشگاه قم.
کریمی مونقی، ح.، و حسنیان، ز. م. (۱۳۹۴). مکاتب و نظریه‌های روان‌شناسی پرورشی. پژوهش در آموزش علوم پزشکی، ۷(۳)، ۷۱–۷۶.
کریمی، ع. (۱۴۰۰). الگوی فرهنگ‌سازی رفتار اقتصادی مطلوب در رویکرد قرآنی (رساله دکتری). قم: جامعه المصطفی العالمیه.
محمدتقی، ن. م. (۱۳۹۹). تعامل دوسویه فرد و نهاد از منظر قرآن کریم و تبیین آن مبتنی بر حکمت اسلامی. اقتصاد اسلامی، ۲۰(۷۸)، ۵–۳۲.
مطهری، م. (۱۳۷۷). وحی و نبوت. قم: صدرا.
مطهری، م. (۱۳۸۴). جامعه و تاریخ. تهران: صدرا.
معلوف، ل. (۱۳۸۴). المنجد (ترجمه م. ب. ریگی). تهران: انتشارات ایران.
مکارم شیرازی، ن.، و آشتیانی، م. ر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ندائی، ع. ا. (۱۴۰۱). تحلیل اثر آسیب‌های محیط اقتصادی ایران بر سیاست‌گذاری عمومی. مطالعات دولت‌پژوهی در جمهوری اسلامی ایران، ۱۴(۸)، ۱۶۵–۱۸۷.
واعظی، ر. (۱۴۰۰). مدیریت دولتی رفتاری؛ نظریه‌ای جدید در مدیریت دولتی. توسعه علوم انسانی، ۲(۴)، ۶۱–۸۲. https://doi.org/10.22047/hsd.2022.182835
هادوی تهرانی، م. (۱۳۸۸). ساختار کلی نظام اقتصادی اسلام در قرآن. قم: رواق حکمت.
هادوی‌نیا، ع. ا. (۱۳۸۳). انسان اقتصادی از دیدگاه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
The Holy Qur’an. Translated by H. Ansarian. (in Persian).
Altman, M. (2006). Opening‑up the objective function: Choice behavior and economic and non‑economic variables—Core and marginal altruism. Economics Bulletin, 4(33), 1–7.
Asgari, H., & Ebrahimi, S. A. (2020). An investigation of behavioral economics in Qur’anic verses. Islamic Economics, 20(80), 25–50. (in Persian).
Cartwright, E. (2017). Behavioral economics (Trans. G. Adli & H. Shojaeian Mirhosseini). Tehran: Donya‑ye Eghtesad Publications. (in Persian).
Farahani‑Fard, S. (2024). Economics of science and motivation theory: Implications for resistance economy studies. Islamic Economics, 24(93), 101–139. https://doi.org/10.22034/iec.2024.2026593.2741 (in Persian).
Ghavidel, A. (2019). Pathology of the effects of the targeted subsidy plan on producers’ behavior from the perspective of behavioral economics with implications for Islamic economics (Master’s thesis). Tehran: Imam Sadiq University. (in Persian).
Hadavi Tehrani, M. (2009). The general structure of the Islamic economic system in the Qur’an. Qom: Ravaq‑e Hikmat. (in Persian).
Hadavi‑Nia, A. A. (2004). Economic man from the Islamic perspective. Tehran: Research Institute for Culture and Islamic Thought. (in Persian).
Haji Moladarvish, N. (2018). Foundations of behavioral economics: Individual decision making. Tehran: Nahadgara. (in Persian).
Karimi Monaghi, H., & Hasanian, Z. M. (2015). Schools and theories of educational psychology. Research in Medical Education, 7(3), 71–76. (in Persian).
Karimi, A. (2021). A model for promoting desirable economic behavior culture from a Qur’anic perspective (Doctoral dissertation). Qom: Al‑Mustafa International University. (in Persian).
Karimzadeh, M. A. (2019). Rationality in conventional economics, behavioral economics, and Islamic economics (Master’s thesis). Qom: University of Qom. (in Persian).
Ma‘louf, L. (2005). Al‑Munjid (Trans. M. B. Rigi). Tehran: Iran Publications. (in Persian).
Machlup, F. (1978). Methodology of economics and other social sciences. New York & London: Academic Press.
Makarem Shirazi, N., & Ashtiani, M. R. (1995). Tafsir Nemuneh. Tehran: Dar al‑Kutub al‑Islamiyah. (in Persian).
Motahhari, M. (1998). Revelation and prophethood. Qom: Sadra. (in Persian).
Motahhari, M. (2005). Society and history. Tehran: Sadra. (in Persian).
Nazarian Mofid, M. T. (2020). The reciprocal interaction of individual and institution from the perspective of the Holy Qur’an based on Islamic philosophy. Islamic Economics, 20(78), 5–32. (in Persian).
Nedaei, A. A. (2022). Analysis of the impact of Iran’s economic environmental damages on public policymaking. Government Studies in the Islamic Republic of Iran, 14(8), 165–187. (in Persian).
Pirooz, A. (2005). Management in Islam. Qom: Research Institute of Hawza and University. (in Persian).
Pourfaraj, A. (2024). The relationship between cognition and financial behavior from Hayek’s perspective. Methodology of Human Sciences, 30(121), 86–101. (in Persian).
Pourfaraj, A., et al. (2015). Religiosity and economic behavior: An experimental economics methodology for studying the Islamic economic agent. *[Journal title unspecified], 7*(2), 33–68. (in Persian).
Qaraati, M. (2004). Tafsir Noor. Tehran: Cultural Center of Lessons from the Qur’an. (in Persian).
Qasemi, M. A. (2014). A comparative analysis of divine traditions and natural laws in the Physiocracy school and their impact on foundational theories of human economic behavior (Master’s thesis). Tehran: Imam Sadiq University. (in Persian).
Qureshi, S. A. (1992). Qamus al‑Qur’an. Tehran: Dar al‑Kutub al‑Islamiyah. (in Persian).
Rahbar, F., & Amiri, M. (2014). Behavioral economics and public policymaking. Planning and Budgeting Quarterly, 19(4), 147–182. (in Persian).
Rahbar, F., Motavaseli, M., & Amiri, M. (2013). Behavioral economists and their theories. Planning and Budgeting, 18, 133–165. (in Persian).
Rajaei, M. K. (2016). Microeconomics (with an approach to Islamic discussions) (Vol. 2). Qom: [n.p.]. (in Persian).
Razavi, A. R. (2002). Economic behavior of agents in an Islamic government from the perspective of Imam Ali (Master’s thesis). Qom: Imam Khomeini Education and Research Institute. (in Persian).
Rezaei Esfahani, M. A., & A group of Qur’anic researchers. (2008). Qur’an Mehr commentary. Qom: Qur’anic Interpretation Research Center. (in Persian).
Rezaeian, A. (2013). Systems analysis and design. Tehran: SAMT. (in Persian).
Riley, G. (2017). Behavioral economic policy in action. Economic Revision Webinars. https://www.tutor2u.net/economics/reference/behavioural-economics-policies-in-action
Salim, F. A. A., Maidin, A. J., Sarif, S. M., & Zainudin, D. (2019). Developing entrepreneurship training curriculum based on Tawhidic paradigm and legal principles: A case study of Malaysia. Economics, Management and Sustainability, 4(2), 30–39. https://doi.org/10.14254/jems.2019.4-2.3
Shabani, A., & Arabloo, M. (2018). Controlling components governing human motivation and economic behavior (from the perspective of Islamic economics). Islamic Economics Studies, 10(2), 129–154. (in Persian).
Sorensen, J. (2007). An introduction to economic thought (Trans. A. Sarzaeem). Tehran: Nashr‑e Ney. (in Persian).
Tabatabaei, M. H. (1973). Al‑Mizan fi tafsir al‑Qur’an. [n.p.]: Mu’assasat al‑A‘lami lil‑Matbu‘at. (in Persian).
Tavakkoli, A., Mostarhami, S. E., & Shayan, M. H. (2022). Review and critique of the epistemology of the systemic school from the perspective of the Qur’an. Qur’an and Science, 16(30). (in Persian).
Tavakkoli, M. J., & Rafiei Pishvari, I. (2020). A systematic view on the incorporation of Islamic values into economic theories. Islamic Economics, 20(80), 5–24. (in Persian).
Vaezi, R. (2021). Behavioral public administration: A new theory in public management. Human Sciences Development, 2(4), 61–82. https://doi.org/10.22047/hsd.2022.182835 (in Persian).
Zamakhshari, M. B. O. (2028). Al‑Kashshaf ‘an haqa’iq ghawamid al‑tanzil wa ‘uyun al‑aqawil fi wujuh al‑ta’wil. Beirut: Dar al‑Kutub al‑Arabi. (in Persian).

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار